Naar een nieuw, nieuw Europees liberalisme: terug naar de Verlichting
De geschiedenis van het liberalisme in Europa is de geschiedenis van De Verlichting. Voorzover we in de zeventiende en achttiende eeuw kunnen spreken van 'politieke ideologieën', is het liberalisme de politieke ideologie van De Verlichting. Daartegenover staat het oer-conservatisme: de politieke ideologie van het ancien regime van kerk en koning.
Waar de opbloeiende natuurwetenschap de empirische kant belichaamt van de Verlichting, belichaamt het prille liberalisme de politiek-filosofische, normatieve kant. En net zoals dat de natuurwetenschap niet al vanaf het begin op allerlei zekerheden kon bogen, maar gaandeweg convergeerde naar steeds meer 'waarschijnlijke' wetmatigheden, zo convergeerde het liberalisme ook langzaam naar een welgeteld drie basisideeën.
Het eerste fundamentele basisidee was de radicale morele gelijkheid tussen mensen. Mensen kunnen onderling sterk verschillen in uiterlijk, talenten en opvoeding, maar ze verdienen allemaal dezelfde gelijke morele waardigheid.
Een tweede basisidee is dat de sociale verbanden waarin mensen leven, niet aan ons mensen gegeven zijn: we hebben ze zelf gemaakt. En omdat we ze zelf gemaakt hebben, kunnen we ze ook kritisch beoordelen: werkt het maatschappelijke instituut 'koningsschap', of 'de kerk', of 'de markt' wel voor ons?
En een derde basisidee vormt de overtuiging dat wij mensen conflicten kunnen oplossen door erover te praten: liberalen verkiezen de kracht van het woord boven de macht van het zwaard.
Tegelijkertijd zijn liberalen realistisch: omdat mensen onderling sterk kunnen verschillen, weten ze ook dat er mensen zijn die liever vechten dan praten, en liever hun eigen belang stellen boven het algemeen belang. Om hiermee om te gaan, keren liberalen terug naar het tweede basisidee: wat nu als we de sociale verbanden waar mensen in leven, zó inrichten, dat die diversiteit aan drijfveren, karakters, belangen en idealen juist zo goed mogelijk gekanaliseerd of zelfs voor de maatschappij benut worden?
Dit zijn drie basisideeën die tegenwoordig gemeengoed lijken. Niets is minder waar: deze ideeën waren weliswaar in 1789, ten tijde van de Franse Revolutie, niet nieuw, maar ze zijn in de praktijk vaker niet dan wel toegepast als richtlijnen om onze maatschappij en onze onderlinge verhoudingen in te richten. En waar ze wel zijn toegepast, is het maar de vraag of ze eerlijk en goed zijn ingevoerd: al vanaf het eerste begin verzetten gevestigde belangen zich ertegen. Die deden er alles aan om deze basisideeën tegen te houden, te perverteren, of bewust eenzijdig en onvolledig door te voeren.
Maar dat die ideeën onvolledig, onjuist of geheel niet zijn doorgevoerd, doet niets af aan het potentieel van die ideeën zelf. Het grote, fundamentele basisideaal, namelijk dat alle mensen gelijke morele waardigheid hebben, is geen gegeven, maar een belofte, waar elke generatie zich telkens opnieuw door kan laten inspireren om het beter te doen dan de vorige.
Zoals Martin Luther King jr. dat deed in zijn beroemde 'I have a dream'-speech:
"In a sense we've come to our nation's capital to cash a check. When the architects of our republic wrote the magnificent words of the Constitution and the Declaration of Independence, they were signing a promissory note to which every American was to fall heir. This note was a promise that all men, yes, black men as well as white men, would be guaranteed the "unalienable Rights" of "Life, Liberty and the pursuit of Happiness." It is obvious today that America has defaulted on this promissory note, insofar as her citizens of color are concerned. Instead of honoring this sacred obligation, America has given the Negro people a bad check, a check which has come back marked "insufficient funds."
But we refuse to believe that the bank of justice is bankrupt. We refuse to believe that there are insufficient funds in the great vaults of opportunity of this nation. And so, we've come to cash this check, a check that will give us upon demand the riches of freedom and the security of justice."
Martin Luther King jr. greep hiermee onder andere terug op de Amerikaanse Onafhankelijkheidsverklaring, 250 jaar geleden. Die tijd is de tijd van de eerste grote liberale doorbraak. Historici kennen deze tijd ook wel als het begin van de Atlantische Revoluties, toen aan beide zijden van de oceaan gewone mensen voor het eerst probeerden om hun staat opnieuw in te richten volgens de idealen van het liberalisme.